Ο Μάρκος Ανδρέου ξύπνησε στις εφτά και είκοσι, δηλαδή δεν είχε κοιμηθεί: είχε απλώς πάψει, για μερικές ώρες, να παρακολουθεί τον εαυτό του.
Τυπικά ήταν ελεύθερος. Η πρόσβασή του στο κτίριο είχε σβήσει τα μεσάνυχτα, όπως προβλεπόταν, και η αναφορά του, με την πρόταση που έλεγε ψέματα με ακρίβεια χειρουργού, βρισκόταν ήδη σε έναν φάκελο που κανείς δεν θα άνοιγε πριν από τη Δευτέρα. Δεν ήξερε τι να κάνει με την ελευθερία του.
Στις οχτώ παρά τέταρτο στεκόταν κάτω από την τέντα ενός φούρνου, απέναντι από το κτίριο, γιατί δεν ήξερε πού αλλού να σταθεί ένας άνθρωπος που έχει αποφασίσει να μη φύγει. Είχε πάψει να βρέχει δυνατά και έπεφταν λίγες ψιχάλες. Το κτίριο απέναντι είχε δεκάδες παράθυρα, και πίσω από κανένα δεν στεκόταν άνθρωπος.
Στις οχτώ ακριβώς ο Γιώργος Σταύρου βγήκε από την πλαϊνή πόρτα με το σακίδιο της βάρδιας κάτω από το μπράτσο, πέρασε τον δρόμο χωρίς να κοιτάξει και στάθηκε δίπλα του, όπως στέκεται ένας άνθρωπος που τριάντα πέντε χρόνια ξέρει πότε να εμφανιστεί.
«Χρωστάω,» είπε ο Μάρκος. «Σήμερα διαλέγεις εσύ φαγητό.»
Ο Γιώργος κοίταξε την προθήκη του φούρνου. «Δύο τυρόπιτες. Και δύο καφέδες, σκέτους.»
«Μία τυρόπιτα. Αυτό είναι το έπαθλο;»
«Η τυρόπιτα είναι ο COBOL των φαγητών,» είπε ο Γιώργος. «Κανείς δεν την εξελίσσει, κανείς δεν την αντικαθιστά, και όλοι ξέρουν τι θα βρουν μέσα. Όταν κάτι δουλεύει εκατό χρόνια, το πρόβλημα δεν είναι αυτό. Είναι όσοι έρχονται να το φτιάξουν.»
Ο Μάρκος πήρε την τυρόπιτα και δεν είπε τίποτα, γιατί αν έλεγε κάτι θα έχανε και τη δεύτερη συζήτηση της εβδομάδας.
Το αυτοκίνητο του Γιώργου ήταν ένα Φίατ Πάντα του 2004, παρκαρισμένο πίσω από τον φούρνο, που μύριζε χαρτί και κρύο καφέ, όπως μυρίζουν τα αυτοκίνητα των ανθρώπων που δουλεύουν νύχτες. Από το πίσω κάθισμα ο Γιώργος τράβηξε μια τσάντα από καραβόπανο, και από μέσα της μια στοίβα χαρτιού, κιτρινισμένου, με τρύπες στα πλάγια, δεμένη με κορδόνι. Την άφησε στα γόνατα του Μάρκου.
«Η εκτύπωση του πηγαίου κώδικα της SETL-09¹. Η μοναδική που υπάρχει.»
«Υπάρχει ηλεκτρονικό αντίγραφο.»
«Υπάρχει, από το 2003. Τότε έγινε μια μετάβαση και κάποιος αποφάσισε ότι τα σχόλια² είναι βάρος. Τα έσβησαν όλα. Ο κώδικας έμεινε, η φωνή του όχι.» Ο Γιώργος ήπιε μια γουλιά από τον καφέ του. «Τα χαρτιά δεν ξεχνάνε.»
Ο Μάρκος γύρισε σελίδες. Ο COBOL διαβαζόταν σαν συμβόλαιο: καθαρά και χωρίς περιττά λόγια. MOVE, ADD, PERFORM. Και ανάμεσά τους, εδώ κι εκεί, γραμμές που άρχιζαν με αστερίσκο και δεν έδιναν διαταγή σε κανέναν: γραμμές για ανθρώπους. Σε μία από αυτές στάθηκε.
* ΠΡΟΣΩΡΙΝΟ. ΝΑ ΚΛΕΙΣΕΙ. ΒΡΔ 03/81
«Προσωρινό,» είπε. «Από το 1981.»
«Έτσι ξεκινούν όλα τα μόνιμα.»
«Τι να κλείσει;»
«Δεν λέει,» είπε ο Γιώργος. «Και δεν υπάρχει πια κανείς να ρωτήσεις.»
Ο Μάρκος κοίταξε το δεξί περιθώριο. Στις τελευταίες στήλες κάθε γραμμής³, εκεί που το μηχάνημα δεν κοιτάζει, υπήρχαν αρχικά: ΒΡΔ στις περισσότερες, ΕΠ σε μερικές. Δύο υπογραφές, δύο διαφορετικά χέρια. Ξεφύλλισε ως το τέλος. Μετά το 1985 δεν υπήρχε ούτε η μία ούτε η άλλη.
«Ποιοι είναι;»
«Δεν ξέρω. Όταν ήρθα εγώ, η εκτύπωση ήταν ήδη σε ένα συρτάρι.» Ο Γιώργος κοίταξε το παρμπρίζ, όπου έτρεχαν σταγόνες. «Το τελευταίο σχόλιο είναι του ογδόντα πέντε. Από τότε κανείς δεν ξανάγραψε λέξη. Σαν να είχε συμφωνηθεί.»
Ο Μάρκος ένιωσε μια ανατριχίλα και δεν της έδωσε όνομα.
Στις εννιά χτύπησε το κινητό του.
«Κύριε Ανδρέου. Πού είστε;»
«Απέναντι από το κτίριο.»
«Το φαντάστηκα.» Η φωνή της Άννας Λεοντή ήταν ήρεμη όπως χθες, αλλά ο Μάρκος άκουσε κάτι κάτω από την ηρεμία, μια ένταση που δεν υπήρχε πριν. «Η αυτόματη διαδικασία της ομάδας εκσυγχρονισμού, αυτή που περνά τις ρουτίνες μία-μία για να τις καταγράψει, σταμάτησε στις δώδεκα παρά τέσσερα. Σε δύο ρουτίνες. Η ομάδα λέει ότι είναι σφάλμα ρύθμισης.»
«Εσείς τι λέτε;»
«Εγώ ούτε να το αποδείξω μπορώ, ούτε να το διαψεύσω.» Παύση. «Η κυρία Φωκά ρώτησε τρεις φορές από χθες το βράδυ.»
Ο Μάρκος ήξερε πολύ καλά ποια ήταν η κυρία Φωκά: το όνομα που ήταν χαραγμένο στην είσοδο του κτιρίου. Αλλά δεν είχε ακούσει ποτέ την Άννα να το λέει με τέτοιο τόνο.
«Θέλω να επιστρέψετε τη Δευτέρα. Με νέα σύμβαση. Με πρόσβαση σε όλα.»
«Χθες μου ζητούσατε να αγνοήσω αυτό που βρήκα. Σήμερα μου ζητάτε να το κοιτάξω.»
«Σας ζητώ να μείνετε κοντά.»
«Τι άλλαξε από χθες;»
Πέρασαν δύο δευτερόλεπτα. «Χθες δεν ήξερα ότι θα συνεχιστεί,» είπε η Άννα. Και μετά, πιο σιγά: «Ό,τι κι αν βρείτε, θέλω να το μάθω πρώτη.»
Έκλεισε πριν προλάβει να απαντήσει. Ο Μάρκος κοίταξε το κινητό και μετά τον Γιώργο, που είχε ακούσει τα πάντα και δεν προσποιήθηκε το αντίθετο.
«Σου έδωσε πρόσβαση…» είπε ο Γιώργος. «Καλό ή κακό;»
«Και τα δύο. Θα μπω εκεί που δεν με βλέπουν να μπαίνω, και δεν θα ξέρω ποιος με βλέπει.»
«Δύο ρουτίνες,» είπε ο Γιώργος, και άνοιξε το σημειωματάριο στην τελευταία σελίδα. «Η SETL-14 κι η SETL-31. Την πρώτη την είδες εσύ. Τη δεύτερη, εγώ, από κάτω.» Μετά έκλεισε το σημειωματάριο με το δάχτυλο μέσα. «Όποιος μπαίνει παντού δεν μπορεί να κρυφτεί πουθενά.»
Η Άννα Λεοντή άφησε το κινητό πάνω στο γυάλινο γραφείο, με την οθόνη προς τα κάτω, και στάθηκε για λίγο να κοιτάζει το ποτήρι με το νερό. Δεν το άγγιξε. Το κινητό τρεμούλιασε ξανά.
Το γύρισε. Στην οθόνη ήταν το ίδιο όνομα που είχε φωτιστεί εκεί τέσσερις φορές από το βράδυ: Μ. ΦΩΚΑ. Το κοίταξε για λίγο, χωρίς να το σηκώσει. Μετά το σήκωσε.
«Ναι, κυρία Φωκά,» είπε. «Τον έχω.»
Από την άλλη άκρη δεν ακούστηκε ευχαριστώ. Ακούστηκε μόνο ένα «Καλά», τόσο ήσυχο που η Άννα κατάλαβε ότι δεν ήταν απάντηση, ήταν απόφαση.
Έξω οι ψιχάλες είχαν σταματήσει. Πάνω στο γυαλί του γραφείου έμεινε ο κύκλος από το ποτήρι της, να στεγνώνει αργά, χωρίς να αφήνει τίποτα που να αποδεικνύει ότι υπήρξε.
Επεξηγήσεις όρων
1. Πηγαίος κώδικας και εκτύπωση
Πηγαίος κώδικας είναι το κείμενο ενός προγράμματος όπως το γράφει ο άνθρωπος, πριν το μηχάνημα το μετατρέψει σε εντολές που καταλαβαίνει. Εκτύπωση (listing) λέγεται η έκδοσή του σε χαρτί, που τα παλιά χρόνια τη φύλαγαν για έλεγχο και αρχείο.
2. Σχόλιο
Σχόλιο είναι μια γραμμή κειμένου μέσα στον κώδικα που το μηχάνημα την αγνοεί. Υπάρχει μόνο για τους ανθρώπους: εξηγεί γιατί γράφτηκε κάτι με συγκεκριμένο τρόπο ή προειδοποιεί αυτόν που θα το διαβάσει αργότερα. Στον COBOL, ένα σχόλιο ξεκινά με αστερίσκο στην έβδομη στήλη της γραμμής.
3. Στήλες 73–80
Στα πρώτα χρόνια ο κώδικας γραφόταν σε διάτρητες κάρτες των ογδόντα στηλών. Οι πρώτες εβδομήντα δύο ήταν για τον κώδικα. Τις τελευταίες οκτώ το μηχάνημα τις αγνοούσε, και οι προγραμματιστές τις χρησιμοποιούσαν για αριθμό σειράς, όνομα ή υπογραφή.